نيز در حكم قياس مى شمرده وعمل به آن را ناروا مى دانستند ( 99 ) همچنان كه برخى از دانشمندان متأخرتر آن را قياس مشروع مى خواندند ( 100 ) با آن كه اين نوع از تحليلات عقلي در واقع ربطى به قياس در مفهوم سنى آن ندارد ( 101 ) . به نظر مى رسد كه به خاطر مشابهت ظاهري يا تشابه اسمى ، هر گونه استدلال وتحليل عقلي در عرف مذهبي دوره هاى أولية قياس شناخته مى شده ( 102 ) وبدين ترتيب أصحاب الحديث دستوراتى را كه در نهى از عمل به قياس در روايات مذهبي شيعي رسيده است شامل آن نيز مى دانسته اند . در روايات مزبور از اجتهاد آزاد شخصي يك فقيه در مسائل شرعي كه آن را اصطلاحا رأى مى خوانند نيز نهى ومنع شده است . اصطلاح اجتهاد در عرف فقهى ادوار أولية به معنى استدلالات غير علمي واز جمله همين رأى به كار مى رفته ( 103 ) وپرهيزى كه شيعه تا قرن هاى پنجم وششم نسبت به كلمه اجتهاد داشته ومخالفتهايى كه با اجتهاد در كتابهاى كلامي شيعه اظهار گرديده ( 104 ) وكتابهايى كه متكلمان شيعي مانند نوبختيان ( 105 ) وأبو القاسم علي بن أحمد الكوفي ( 106 ) در رد اجتهاد نوشته اند همه ناظر به همين معنى اصطلاح اجتهاد بوده است . واگر نه اجتهاد به معنى استدلال تحليلي عقلي از قرن دوم به بعد در ميان شيعه رايج بوده واز أواخر قرن چهارم به صورت روش منحصر در مباحث فقهى در آمده است . با توجه به آنچه گذشت طبيعي است كه روش هاى استدلالي وتحليلي فقهاء شيعه قرون أولية در نگرش سطحى محدثان كه مخالف إعمال واستفادة از استدلال وتحليل عقلي در فقه بودند نوعي عمل به رأى وقياس تلقى گردد . 5 ) در روايات مذهبي كه بيش تر آنها وسيله محدثان روايت شده است گفته مى شود كه

--> 99 - كركى ، طريق استنباط الاحكام ، 17 . اخباريان متأخر نيز همه اين گونه استدلالات را از نوع قياس شمرده اند . ببينيد فوائد المدنية امين استرابادى وهداية الأخيار حسين بن شهاب الدين كركى ، فصل هشتم . 100 - المسائل المهنائية : 92 ر / شهيد دوم ، شرح لمعه 3 : 65 . نيز ببينيد وحيد بهبهانى ، تحقيق في القياس : 85 ر . 101 - المسائل المهنائية : 92 ر / مقداد ، تنقيح : 3 ر / وحيد بهبهانى ، تحقيق في القياس : 85 پ . 102 - ببينيد رجال كشى : 189 / معارج محقق : 127 . 103 - به عنوان نمونه رجوع شود به المعتمد في أصول الدين ، أبو الحسين البصري : 689 و 722 و 761 - 766 / ذريعة مرتضى : 672 - 673 و 792 - 795 / الفصول المختارة مفيد : 68 / اختلاف أصول المذاهب ، قاضى نعمان : 203 - 228 . نيز ببينيد دائرة المعارف اسلامى 3 : 1026 / دروس في علم الأصول صدر 1 : 55 . 104 - از باب نمونه أوائل المقالات مفيد : 127 / الفصول المختارة أو : 66 - 69 . نيز تفسير نعمانى : 95 - 96 / الذريعة مرتضى : 792 - 795 / الانتصار أو : 98 / دروس في علم الأصول 1 : 56 - 59 . 105 - خاندان نوبختى ، عباس اقبال 94 و 117 - 118 و 120 ، ومصادر آن . 106 - نجاشي : 203 نيز ببينيد دروس في علم الأصول 1 : 56 - 57 .